در این مطلب با مفاهیم پایه ای و اساسی پروژه، طرح، و پرتفولیو آشنا می شوید. همچنین مفهوم عملیات و تفاوت آن با پروژه شفاف سازی شده است. مگاپروژه تعریف شده و تفاوت های آن با پروژه بررسی شده است. به بررسی تفاوت های اصلی طرح ها و پرتفولیوها پرداخته شده است و به منظور شفاف شدن و آشنایی هر چه بیشتر شما عزیزان با این مفاهیم، مثال های متعددی از هر یک از مفاهیم فوق ارائه شده است. لازم به ذکر است این تعارف بر مبنای راهنمای پمباک PMBOK می باشد.

عملیات (Operation) چیست؟

عملیات “انجام فعالیت های مداوم و دائمی است که برای تولید یک محصول، نتیجه یا خدمت تکراری از رویه های یک سازمان پیروی می‌کنند.”

Operations are: The ongoing execution of activities and they follow organization’s procedures to produce the same product, result or a repetitive service

پروژه (Project) چیست؟

طبق تعریف راهنمای PMBOK پروژه عبارت است از:

“تلاشی موقت که برای تولید محصول، خدمات یا نتیجه ای منحصر به فرد انجام می‌شود.”

A project is: A temporary endeavor undertaken to create a unique product, service or result

*** برای مطالعه مطالب بیشتر در خصوص پروژه، آشنایی با ویژگی های یک پروژه، و مشاهده مثال هایی از پروژه که در مطالب گذشته آورده شده است، کلیک کنید.

مگاپروژه (Megaproject) چیست؟

مگا پروژه‌ها، پروژه‌های پیچیده مقیاس بزرگ سرمایه‌گذاری هستند که عموما حداقل یک میلیارد دلار هزینه دارند و به چندین سال زمان برای توسعه و ساخت نیاز دارند، ذینفعان چندگانه دولتی و خصوصی را درگیر می کنند، تحول آفرین هستند و میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار می دهند.

Megaprojects are: complex large-scale investment projects that typically cost $1 billion or more, take many years to develop and build, involve multiple public and private stakeholders, are transformational, and impact millions of people

مگاپروژه ها را می توان در عرصه های مختلف تعریف کرد از جمله:

پل ها، تونل ها، بزرگراه ها، خطوط ریلی، فرودگاه ها، بنادر، نیروگاه ها، سد، فاضلاب، مناطق ویژه اقتصادی، استخراج میادین نفت و گاز، ساختمان های عمومی، سیستم های فناوری اطلاعات، پروژه های فضایی، تسلیحات نظامی، تأسیسات هیدروالکتریکی، نیروگاه‌های هسته ای و سیستم های زیرساخت حمل و نقل عمومی مانند مترو … .

مثال هایی از مگا پروژه:

• پل عظیم بوستون با ۱۵ میلیارد دلار هزینه
• برج های دوقلوی پتروناس مالزی
• فرودگاه بین المللی دوبی
• بوئینگ ۷۸۷
• دیوار چین
• اهرام ثلاثه مصر
• میدان گازی پارس جنوبی
• پروژه آپولو
• تلسکوپ فضایی هابل
• ایستگاه بین المللی فضایی

طرح (program) چیست؟

طبق تعریف راهنمای PMBOK، طرح عبارت است از:

مجموعه ای از پروژه های به هم مرتبط و زیرطرح ها که برای رسیدن به منافع مشترک با هم مدیریت می شوند و این منافع از طریق مدیریت منفرد آنها حاصل نمی شود.

A program is: group of related projects and subsidiary programs managed in a coordinated manner to obtain benefits not available from managing them individually

*** طرح لزوما شامل پروژه های بزرگ نمی باشد.

مثال هایی از طرح:

• یک سیستم ماهواره ای ارتباطی جدید با پروژه هایی برای طراحی و ساخت ماهواره و ایستگاه های زمینی، پرتاب ماهواره و ادغام سیستم
• طرح منهتن در جنگ جهانی دوم شامل ساخت چندین کارخانه و نیروگاه و راه اندازی آن‌ها و ساخت دو بمب اتمی متفاوت
• طرح بهبود وضعیت آبرسانی کشور شامل پروژه مطالعات آب، پروژه سدسازی، پروژه انتقال آب سد، پروژه مراکز توزیع آب
• طرح تحویل یک اسمارت فون جدید با پروژه هایی از جمله طراحی و تولید سخت افزارها، ایجاد خط تولید موبایل جدید، ایجاد سیستم نرم افزاری، بازرگانی محصول، بازاریابی تلفن همراه جدید، پشتیبانی
• طرح مسکن مهر برای خانه‌دار کردن قشرهای کم درآمد شامل مسکن های ساخت توسط دولت و ساخت توسط تعاونی‌ها و ساخت توسط افراد (شخصی‌سازی)
• طرح نیرو در یک سازمان زیرساختی شامل پروژه های طراحی نیروگاه، ساخت نیروگاه و راه اندازی نیروگاه

پرتفولیو (portfolio) چیست؟

طبق تعریف راهنمای PMBOK، پرتفولیو (یا سبد پروژه ها) عبارت است از:

گروهی از پروژه ها، طرح ها، زیر پرتفولیوها و کارهای عملیاتی که برای رسیدن به اهداف استراتژیک با هم مدیریت می شوند.

A portfolio includes: Projects, programs, subsidiary portfolios, and operations managed as a group to achieve strategic objectives

مثال هایی از پرتفولیو:

• در یک سازمان زیرساختی با هدف استراتژیک حداکثر کردن بازده سرمایه‌گذاری، مجموعه‌ای از پروژه‌های نفت و گاز، برق، آب و سدسازی، ساخت جاده ها، راه آهن و فرودگاه‌ها یک پرتفولیو را تشکیل می دهند.
• در سازمان فوق همچنین همه پروژه های برق می توانند به عنوان پرتفولیو نیرو با هم و همه پروژه های آب به عنوان پرتفولیو آب، و همه پروژه های راه‌سازی تحت عنوان پرتفولیو راه‌سازی با هم گروه‌بندی شوند و هر یک تشکیل یک پرتفولیو دهند.

تفاوت اصلی طرح و پرتفولیو:

1- در پرتفولیو، اجزاء و پروژه ها “لزوما” با هم مرتبط و وابسته نیستند. در پرتفولیو، پروژه ها هسو با اهداف استراتژیک سازمان هستند و تنها به واسطه تاثیرگذاری در اهداف استراتژیک با هم مدیریت می شوند.

در حالی که در طرح، بین اجزاء و پروژه ها ارتباط و وابستگی (از نوع Interdependency) وجود دارد، یعنی هر جزء از طرح روی اجزای دیگر آن طرح تاثیرگذار است و تغییر در آن منجر به تغییر در سایر اجزاء می گردد. در طرح، منافع هر یک از پروژه ها همسو با منفعت کل طرح می باشد و طرح تنها در صورتی موفق خواهد بود که منفعت “همه پروژه ها” حاصل شده باشد.

*** وابسته و مرتبط بودن پروژه ها در طرح، لزوما به معنای مشابه بودن آن‌ها نمی باشد. اگر پروژه ها شبیه به هم ولی غیر وابسته به هم باشند باید به صورت پرتفولیو مدیریت شوند و نه طرح!

2- پرتفولیوها تا زمانی که سازمان وجود داشته باشد وجود دارند! یعنی پرتفولیو پایان مشخصی ندارد. اما طرح ها و پروژه ها موقتی هستند و زمان شروع و پایان مشخصی دارند.