راهنمای گستره دانش مدیریت پروژه یا PMBOK^® Guide به‌همراه استاندارد مدیریت پروژه، یکی از معتبرترین و تأثیرگذارترین منابع جهانی در حوزه مدیریت پروژه است که توسط مؤسسه مدیریت پروژه (PMI) منتشر و به‌صورت دوره‌ای بروزرسانی می‌شود. از آن‌جا که استاندارد مدیریت پروژه یک استاندارد ANSI و در نتیجه مستلزم بروزرسانی است، ماهیتی تکاملی داشته و متناسب با تحولات حرفه مدیریت پروژه، به‌روز و با تغییرات منطبق می‌شود. ویرایش هشتم PMBOK که در ژانویه سال 2026 منتشر شده است، جدیدترین ویرایش از راهنمای PMBOK موسسه PMI است و دستخوش تغییرات چشمگیری نسبت به ویرایش‌ هفتم شده است که در ادامه به این تغییرات پرداخته می‌شود.

این کتاب در برگیرنده دو قسمت اصلی است: 1) استاندارد مدیریت پروژه و 2) راهنمای گستره دانش مدیریت پروژه. محتویات عمده قسمت اول، شامل سیستم ارائه ارزش، اصول مدیریت پروژه، چرخه‌های حیات پروژه؛ و قسمت دوم شامل دامنه‌های عملکردی مدیریت پروژه، متناسب‌سازی، ورودی‌ها و خروجی‌ها، ابزارها و تکنیک‌ها است. در ادامه نیز پیوست‌هایی با موضوعاتی نظیر دفاتر مدیریت پروژه، هوش مصنوعی، تدارکات، و سیر تکامل راهنمای ®PMBOK ارائه شده و انتهای کتاب، به واژه‌نامه، شامل تعاریف تخصصی اصطلاحات به‌کاررفته در این استاندارد، تخصیص داده شده است.

تغییرات ویرایش هشتم راهنمای PMBOK نسبت به ویرایش هفتم:

در ویرایش هشتم PMBOK، تغییرات قابل توجهی مشاهده می شود. اکنون با انتشار ویرایش هشتم، شاهد گامی تازه در مسیر تکامل این دانش هستیم. این امر موجب شده که مطالعه ویرایش جدید، خالی از لطف نباشد و آن را به اثری متمایز از ویرایش هفتم تبدیل کرده است.

در ویرایش هشتم، بسیاری از خلأهای موجود در ویرایش های قبلی پوشش داده شده است. در این ویرایش تعاریف مفاهیم بنیادین و اصطلاحات مورد بازنگری و اصلاحات قرار گرفته است و تعاریف به‌روز‌شده‌ای از مفاهیم کلیدی، مانند تعاریف اصلی پروژه، مدیریت پروژه و دیگر مفاهیم را ارائه می‌دهد.

به عنوان مثال، در ویرایش هفتم تعریف «پروژه» عبارت است از: «پروژه تلاشی موقت است که برای تولید محصول، خدمات یا نتیجه‌ منحصر‌به‌فردی انجام می‌شود.» در حالی که در ویرایش هشتم به این صورت تعریف شده است: «پروژه ابتکاری موقت در یک زمینه منحصر به فرد است که برای ایجاد ارزش انجام می‌شود.»

«فرآیندها» که در گذار از ویرایش ششم به ویرایش هفتم حذف شده بودند، در ویرایش هشتم در قالب 40 فرآیند غیرتحمیلی و غیرتجویزی مجدداً ارائه شدند. لازم به یادآوری است که ویرایش ششم حاوی تعداد 49 فرآیند بوده است.

گروه‌های فرآیندی ویرایش ششم نیز تحت عنوان «حوزه‌های تمرکز مدیریت پروژه» مجدداً در ویرایش هشتم بازمعرفی شدند. پنج حوزه تمرکز مدیریت پروژه ویرایش هشتم PMBOK عبارتند از:

1) آغازین، 2) برنامه‌ریزی، 3) اجرا، 4) نظارت و کنترل، و 5) خاتمه.

برای آشنایی با فرآیندها و گروه های فرآیندی ویرایش ششم PMBOK به این مطلب مراجعه شود (کلیک کنید).

در ویرایش هشتم، «اصول مدیریت پروژه» ساده‌سازی شده اند و به‌منظور رفع ابهامات، سردرگمی، تکرار، و حذف همپوشانی با بخش‌های دیگر کتاب، از 12 اصل ویرایش هفتم به 6 اصل مدیریت پروژه کاربردی‌تر کاهش یافته‌اند. بنابراین این استاندارد همچنان یک «استاندارد مبتنی بر اصول» است. لازم به ذکر است که اصول مدیریت پروژه برای اولین بار در ویرایش هفتم PMBOK مطرح شده بود. اصول مدیریت پروژه در ویرایش هشتم PMBOK عبارتند از:

1)  اتخاذ دیدگاه کل‌نگر،

2) تمرکز بر ارزش،

3) نهادینه‌سازی کیفیت در فرآیندها و تحویل‌شدنی‌ها،

4) رهبری مسئولانه،

5) یکپارچه‌سازی پایداری در تمامی حوزه‌های پروژه،

6) ایجاد فرهنگ توانمندساز.

برای آشنایی با اصول مدیریت پروژه ویرایش هفتم PMBOK به این مطلب مراجعه شود (کلیک کنید).

همچنین «دامنه‌‌ های عملکردی مدیریت پروژه» نیز ‌در ویرایش هشتم بروزرسانی‌‌ شدند و از تعداد 8 دامنه عملکردی پروژه ویرایش هفتم به تعداد 7 دامنه عملکردی مدیریت پروژه کاهش داده شده اند. همچنین ملاحظات و مثال‌های متناسب‌سازی در هر دامنه عملکردی گنجانده شده است. دامنه های عملکردی ویرایش هشتم به نوعی بازطراحی حوزه های دانشی ویرایش ششم PMBOK تلقی می شود. در ویرایش هشتم، «رویکرد مبتنی بر فرآیند» ویرایش ششم (با استفاده از ورودی‌ها، ابزارها و تکنیک‌ها و خروجی‌ها) با مفهوم ارزشمند دامنه‌های عملکردی ویرایش هفتم ترکیب شده است که بر نحوه ارتباط عناصر مختلف پروژه تأکید می‌کند. دامنه‌‌ های عملکردی مدیریت پروژه ویرایش هشتم PMBOK عبارتند از:

1) حاکمیت، 2) محدوده (شامل کیفیت)، 3) زمان‌بندی، 4) امور مالی، 5) ذینفعان، 6) منابع، 7) ریسک.

برای آشنایی با دامنه های عملکردی ویرایش هفتم PMBOK به این مطلب مراجعه شود (کلیک کنید).

برای آشنایی با حوزه های دانشی ویرایش ششم PMBOK به این مطلب مراجعه شود (کلیک کنید).

در ویرایش هشتم، مفهومی تحت عنوان «چارچوب فکری مدیریت پروژه» یا mindset of project management مطرح شد که توسط سه بُعد و شش اصل توصیف می‌شود که عملکرد سازوکار مدیریت پروژه را هدایت می‌کند. سه بعد تشکیل دهنده چارچوب فکری مدیریت پروژه عبارتند از:

1) کنش‌گرایانه (proactive)، 2) مالکیتی (ownership)، و 3) ارزش‌محور (value-driven).

در این ویرایش به مفهوم «ارائه ارزش»، که در ویرایش هفتم برای نخستین بار مطرح شد، توجه ویژه‌ و برجسته‌تری در سراسر کتاب، حتی در تعاریف مفاهیم و اصطلاحات، معطوف شده است. در این ویرایش به مفاهیم مشتری‌محوری، انطباق‌پذیری، و پایداری نیز تأکید بیش‌تری شده است. همچنین به استفاده از فناوری‌های جدید به‌‌ویژه هوش مصنوعی (AI) نیز پرداخته شده است.

همچنین در محتوای ویرایش هشتم به «ورودی‌ها و خروجی‌های فرآیندها» که برای آخرین بار در ویرایش ششم وجود داشتند، مجدداً به‌طور مفصل اشاره شده، و به مبحث «ابزارها و تکنیک‌ها» نیز که در ویرایش هفتم بسیار مختصر اشاره شده بود، در فصلی مستقل و مفصل پرداخته شده است.

این راهنما، دستورالعمل‌های متناسب‌سازی (Tailoring) را از ویرایش قبلی حفظ کرده و در عین حال ملاحظات متناسب‌سازی را برای هر دامنه عملکردی مدیریت پروژه اضافه می‌کند.

تصویر زیر گذار از ویرایش هفتم به ویرایش هشتم PMBOK و تلفیق محتوا از منابع اصلی این ویرایش را نشان می‌دهد. لازم به ذکر است موسسه PMI پس از انتشار ویرایش هفتم PMBOK در سال 2021 و با حذف شدن فرآیندها در این ویرایش، این فرآیندها را در سند جدیدی تحت عنوان «راهنمای عملی گروه‌های فرآیندی یا Process Groups: A Practice Guide» مطرح نمود که در سال 2022 منتشر شد.

برای دریافت کتاب راهنمای عملی گروه‌های فرآیندی به این مطلب مراجعه شود (کلیک کنید).

با توجه به موارد ذکر شده، در حقیقت ویرایش هشتم PMBOK، ترکیبی از رویکرد فرآیندمحور ویرایش ششم PMBOK و رویکرد اصول محور ویرایش هفتم PMBOK با تمرکز بر مفهوم ارزش آفرینی است.

همچنین برای آشنایی با تعییرات ویرایش هفتم PMBOK نسبت به ویرایش ششم PMBOK به این مطلب مراجعه شود (کلیک کنید).

جدول زیر مقایسه ویرایش های ششم، هفتم، و هشتم راهنمای PMBOK را به صورت جمع بندی شده ارائه می دهد:

*** برای تهیه ترجمه PMBOK8 (مترجم مهندس درّین صفّاری) وارد لینک زیر شوید. ***

*** برای تهیه ترجمه PMBOK7 (مترجم مهندس درّین صفّاری) وارد لینک زیر شوید. ***